2.6. Leonardo da Vinci
(1452 - 1519)

Leonardo da Vinci De volgende man op onze lijst verwierf in 2006 onverdiende beruchtheid toen de film "The Da Vinci Code" werd uitgebracht, gebaseerd op Dan Browns vreselijke fictieve roman. Was Leonardo lid van een geheim genootschap dat een alternatieve kijk op Jezus verborgen probeerde te houden? Was hij een gnosticus en een feminist? Schilderde hij in "Het Laatste Avondmaal" werkelijk Maria van Magdala in plaats van Johannes? Leonardo da Vinci zou zelf waarschijnlijk verbijsterd zijn geweest over deze suggesties.

Het is triest dat we een biografie van zo'n groot man moeten beginnen met een verdediging tegen aanvallen op zijn karakter. Gelukkig zijn er al veel schrijvers geweest die de dwaze ideeën en historische blunders in "The Da Vinci Code" hebben ontzenuwd. Onderaan deze pagina kunnen links naar enkele van deze bronnen gevonden worden, maar laten we hier even kijken naar een enkele blunder van Brown die zijn hele verhaal tenietdoet: de identiteit van de zogenaamde Priorij van Sion. Brown beweert dat het een "feit" is dat deze organisatie in de 11e eeuw bestond, maar het was in werkelijkheid een verzinsel dat in 1956 in elkaar werd gestoken door Pierre Plantard en André Bonhomme. En dus konden Leonardo da Vinci, Isaac Newton of enig ander beroemd persoon op geen enkele manier betrokken zijn geweest bij deze organisatie of haar vermeende geheimen over Jezus.

Brown mag dan wel een knap fictief werk hebben geschreven, en de film mag dan wel even heel populair zijn geweest, maar dankzij de overvloed aan goed onderbouwde, kritische reacties heeft geen enkel mens een excuus om de namaakgeschiedenis van het verhaal te geloven. Voordat we verder gaan met het leven van Leonardo, moeten we afrekenen met twee specifieke lasteringen over hem in het boek. De eerste was dat hij Maria van Magdala in zijn schilderij Het Laatste Avondmaal zou hebben opgenomen, omdat de figuur die Johannes zou zijn er vrouwelijk of androgyn uitziet. Wanneer het werk echter met andere kunstwerken uit de Renaissance wordt vergeleken, dan blijkt dat het heel gewoon was om Johannes af te beelden als een baardloze, jonge en zachtmoedige man (maar ongetwijfeld een man, en niet Maria). De bewering dat Leonardo een geheime boodschap in zijn werk opnam, is helemaal nergens op gebaseerd. Browns bewering is feitelijk een lastering van een van de grootste kunstwerken ter wereld, en leidt de aandacht af van de krachtige afschildering van de Redder, die door Leonardo met het hoogste ontzag werd bekeken.

Een andere lastering is dat Leonardo een "flamboyante homoseksueel" zou zijn geweest. Ook deze bewering heeft geen basis in de geschiedenis. Het is lasterlijk om een mens homoseksueel te noemen op basis van zijn burgerlijke staat; zouden alle vrijgezellen het eens zijn met een dergelijke conclusie? Leonardo was een kunstenaar van de eerste orde. Hij schilderde allerlei mensen in verschillende situaties in de stijl van de Renaissance. Hij was ook een wetenschapper en een scherp waarnemer van de natuur; hij bestudeerde de menselijke anatomie zodat hij zijn menselijke figuren zo realistisch mogelijk kon weergeven. Hij kon niet goed overweg met zijn tijdgenoot Michelangelo (van wie het overigens waarschijnlijker is dat hij homoseksueel was). Er is bewijs dat deze mythe over Leonardo's seksualiteit door Sigmund Freud in het leven werd geroepen. Jack Meadows schrijft het volgende in "The Great Scientists":

    ...zowel Morelli als Freud pikten ogenschijnlijk onbeduidende aanwijzingen op waarmee zij een plausibel betoog zouden kunnen opbouwen... Eerder, in 1910, had hij [Freud], op basis van een enkele zin in de notitieboeken van Leonardo da Vinci, gesuggereerd dat de kunstenaar in zijn kindertijd te veel bemoederd zou zijn en daardoor homoseksueel werd. Helaas bleek in 1923 dat Freuds analyse was gebouwd op een verkeerde vertaling van een Duitse vertaler die het Italiaanse woord voor "vlieger" vertaalde als "gier". De kunsthistorici waren evenmin overtuigd door Freuds analyse van Michelangelo.

Meadows gaat verder met de stelling dat deze studies "bijzonder invloedrijk" waren, ook al waren ze gebaseerd op een foutieve vertaling. Het is gemakkelijk, maar oneerlijk, om toespelingen te maken op historische helden die er niet meer zijn om zichzelf te verdedigen. Laten we Leonardo het voordeel van de twijfel geven. Zijn werk zou voor zichzelf moeten spreken.

Welnu, wie was Leonardo da Vinci dan? Het kan niet ontkend worden dat hij een van de grootste sterren van de vroege wetenschap was, de volmaakte renaissancemens, tegelijkertijd een uitmuntend schilder en beeldhouwer, en een scherp waarnemer, uitvinder en vernieuwer. Hij was een man die zijn tijd ver vooruit was. Hij maakte tekeningen van vliegende machines, parachutes, gigantische kruisbogen, gevechtstanks en andere machines. Dit gaf aan dat hij een vooruitziende blik had en geloofde in het vermogen van de mens om de natuurkrachten te bedwingen. Hij maakte gedetailleerde schetsen van de interne anatomie, gebaseerd op zijn eigen ontledingen, terwijl de mensen om hem heen vertrouwden op het werk van Galenus. Hij bestudeerde de proporties van het menselijk lichaam en gaf ons kunstschatten als de "Mona Lisa" (een schilderij van een werkelijk bestaande vrouw, namelijk de vrouw van Francesco del Giocondo, en dus niet - zoals Brown beweerde - een androgyn figuur), de "Maagd op de rotsen", "De Annunciatie", "St. Johannes de Doper" en "Het Laatste Avondmaal". Een groot aantal van zijn werken hebben Bijbelse thema's.

De diepte en oprechtheid van zijn christelijke geloof is moeilijker vast te stellen. Hij was een katholiek in een katholiek huishouden. In welke mate was zijn kunst bedoeld om klanten tevreden te stellen, en in welke mate kwamen zijn werken voort uit zijn eigen ziel? In welke mate kwam zijn motivatie voort uit zijn christelijke achtergrond, vergeleken met de opleving van klassieke idealen die karakteristiek was voor de Renaissance? Het is moeilijk te zeggen, maar biograaf Giorgio Vasari geeft ons een nuttige aanwijzing wanneer hij Leonardo's werk aan "Het Laatste Avondmaal" beschrijft:

    Hij schilderde ook in Milaan voor de broeders van Sint Dominicus, bij de Santa Maria delle Grazie, een Laatste Avondmaal, een bijzonder mooi en wonderbaarlijk ding. Hij gaf de gezichten van de apostelen een grote verhevenheid en schoonheid, maar liet dat van Christus imperfect, omdat hij het onmogelijk vond om het de hemelse goddelijkheid te geven die vereist zou zijn om Christus voor te stellen. Het werk, dat op deze manier voltooid werd, is altijd in het hoogste aanzien gehouden door de Milanezen, en ook door vreemdelingen, omdat Leonardo zich voorstelde, en dit ook met succes heeft uitgebeeld, dat de apostelen het verlangen hadden gekregen om te ontdekken wie hun Meester zou verraden. We zien daarom op ieders gezicht liefde, angst, verontwaardiging of verdriet omdat ze de betekenis van Christus' woorden niet kunnen begrijpen; en dit roept niet minder verwondering op dan de stijfkoppige haat en bedrog die we in Judas zien...

Vasari vervolgt met Leonardo's uitleg van zijn gedachten aan de prior van de kerk:

    Hij voegde hieraan toe dat hij nog twee gezichten moest doen: dat van Christus, waarnaar hij in de wereld niet op zoek zou gaan, en waarvan hij niet kon hopen dat zijn voorstellingsvermogen in staat zou zijn om de schoonheid en hemelse genade te bedenken die gepast zouden zijn voor de mensgeworden goddelijkheid. Daarnaast was dat van Judas nog incompleet, omdat hij zichzelf niet bekwaam achtte om een gezichtsuitdrukking voor te stellen van het gelaat van iemand die - nadat hij zo veel zegens had mogen ontvangen - een zó'n boosaardige ziel had, dat hij zich had voorgenomen om zijn Heer en de Schepper van de wereld te verraden.

Deze aanwijzing laat zien dat Leonardo geloofde in een schepping zoals onderwezen door de Schrift. Het is onduidelijk of Leonardo een devoot theologiestudent was, maar Vasari beweert dat het later in zijn leven belangrijk voor hem werd:

    Uiteindelijk, toen hij oud was, lag hij vele maanden ziek in bed en besefte hij dat hij de dood nabij was. Hij richtte zich toen op de bestudering van de heilige christelijke godsdienst. En ook al kon hij niet staan, hij wenste zijn bed met de hulp van vrienden en dienaren te verlaten om het Heilige Sacrament te ontvangen. Toen kwam de koning, die hem vaak en liefdevol bezocht, binnen en hij [Leonardo] ging respectvol rechtop in bed zitten en sprak over zijn ziekte en over hoe hij God en mens had beledigd door niet aan zijn kunst te werken zoals hij had moeten doen. Toen had hij een hevige aanval, een voorloper van de dood, en de koning hielp hem overeind en verhief zijn hoofd om hem te helpen en de pijn te verzachten, waarna zijn geest - wetend dat hij geen grotere eer zou kunnen ontvangen - hem verliet in de armen van de koning, in zijn vijfenzeventigste levensjaar.

Omdat we geen gedegen bewijs hebben dat aangeeft dat Leonardo een Bijbels christen was, en er geen duidelijkheid is wat betreft een christelijke motivatie achter zijn prestaties, zullen we daar niet verder op ingaan. Maar het is wel duidelijk dat een christelijke levensbeschouwing geen hindernis was voor het werk van dit vindingrijke genie, werk dat zijn ontzag voor Jezus Christus duidelijk uitdrukte, en dat hij Hem als niets minder beschouwde dan de Schepper van de wereld.

Volgende pagina


Answers in Genesis heeft een kort artikel over Leonardo.

Lees de notitieboeken van Leonardo.

Bronnen waarin het boek en de film "The Da Vinci Code" worden ontzenuwd: Naast deze uitstekende evangelische christelijke boeken en materialen die ingaan op "The Da Vinci Code", zijn er ook voldoende seculiere bronnen die het boek en de film ontmaskeren als onwaarheid, zoals bijvoorbeeld een tv-documentaire van "The History Channel". Kijk ook eens naar deze gedetailleerde pagina op Wikipedia. Progressief Bijbelhistoricus Bart D. Ehrman, geen vriend van het conservatieve christendom (en iemand die graag geloofwaardigheid schenkt aan gnostische geschriften) heeft ook een kritische recensie geschreven.