2.4. Robert Grosseteste
(ca. 1168 - 1253)

Robert Grosseteste De volgende persoon op onze lijst was extreem belangrijk voor de ontwikkeling van de moderne wetenschap. Desondanks zullen de meeste lezers nooit van hem gehoord hebben. Maar deze middeleeuwse pastor is een goed voorbeeld van het thema van onze site, namelijk dat de wetenschap gemotiveerd werd door christelijke overtuigingen en dat de wetenschappelijke revolutie in gang werd gezet door grote christenen.

Wanneer we historische biografieën bestuderen, moeten we op de hoogte zijn van de stemming van de betreffende tijdsperiode. De omstandigheden in het middeleeuwse Europa, dat volledig gedomineerd werd door de katholieke kerk, die vaak verdorven was door haar eigen macht, leken vaak totaal niet op het voorbeeld dat Christus ons gegeven had. Wij nemen graag afstand van de wantoestanden die veel te vaak voorkwamen: bloedige kruistochten, immorele Pausen, dogma's en menselijke tradities die boven de Schrift werden verheven. Maar, zoals in de inleiding al werd gezegd, werd een groot gedeelte van het misbruik gepleegd door de heersers, niet door de monniken, de pastors en het gewone volk, behalve dan wanneer zij de valse leer tot op zekere hoogte geloofden en gehoorzaamden. Degenen die het dichtst bij de leer van Jezus bleven, waren de monniken en pastors die bekend waren met de klassieke talen, de Schriftteksten kopieerden en hun levens toewijdden aan het evangelie zoals zij het begrepen (dit wordt geïllustreerd door mensen als Johannes Hus, Maarten Luther en andere hervormers die uit kloosterkringen afkomstig waren). De kerkelijke leer was verdorven door werken en buitenbijbelse tradities, maar toch bleef de christelijke kijk op de natuurlijke wereld overeind, al werd die af en toe gecompromitteerd door de Griekse filosofie (vooral van Aristoteles). Het christelijke wereldbeeld werd, in tegenstelling tot de mythologieën van de heidense rijken, het zaaibed van de wetenschappelijke revolutie (zie ons stuk over levensbeschouwingen in de inleiding).

Robert Grosseteste was een grondlegger in de geschiedenis van de wetenschap; sommigen hebben hem zelfs bestempeld als een vroege uitvoerder van de wetenschappelijke methode. Al was hij een theoloog en van beroep een bisschop, toch had hij een grote interesse in de natuurlijke wereld. Waar kwam zijn belangstelling vandaan? Dat is de vraag die wij verder willen onderzoeken. Het grootste gedeelte van zijn aandacht ging ongetwijfeld uit naar het pastoraat en de opleiding van pastors, waarover de Grosseteste website het volgende zegt: "Gedurende zijn achttien jaar als bisschop kwam Grosseteste bekend te staan als een briljant, maar zeer veeleisend kerkleider. Hij stond erop dat al zijn geestelijken alfabeten waren en enige theologische opleiding volgden." Het belang dat hij hechtte aan hoge morele en intellectuele standaarden zette hem er meerdere malen toe aan om het leiderschap van de kerk te berispen. Hij aarzelde niet om de paus de les te lezen aangaande praktijken die hij onaanvaardbaar of onschriftuurlijk vond, zoals corruptie en politiek favoritisme. De online encyclopedie InfoPlease schrijft: "Sommige historici denken dat Grossetestes protesten tegen Rome invloed hebben gehad op Wycliffe en een voorafschaduwing waren van de Reformatie." Grosseteste was in het bijzonder boos over de corrupte wijze waarmee door de paus benoemde geestelijken de opbrengsten van de kerken inzamelden; hij sprak paus Innocentius IV hier persoonlijk op aan. De voorstelling van Grosseteste als een soort "proto-protestant" gaat waarschijnlijk verder dan wat de geschiedenis ons werkelijk vertelt, maar zelfs de Katholieke Encyclopedie, die stelt dat hij nooit twijfelde aan het gezag van de paus, geeft het volgende toe:

    Waar hij bij bleef, was dat de macht van de Heilige Stoel "voor verlichting en niet voor verwoesting" was, dat de geboden van de paus nooit de grenzen mochten overschrijden die door Gods wetten waren ingesteld, en dat het zijn rol als bisschop was om zich te verzetten tegen elk bevel dat "klaarblijkelijk voor verwoesting" was. In dergelijke gevallen "zal ik uit broederlijk respect en gehoorzaamheid ongehoorzaam zijn, mij verzetten en opstandig zijn" [een citaat uit een brief aan het secretariaat van de paus].

Deze toegeving is veelzeggend. Papist of niet, het maakt duidelijk dat Robert Grosseteste een groot respect had voor de Schrift en een integer en moreel dapper mens was. Sterker nog, tot op hoge leeftijd argumenteerde hij krachtig en streng tegen de afpersing en het politiek favoritisme door de Curia. Een dergelijk gerechtvaardigde verontwaardiging was in die tijd gevaarlijk, maar Grosseteste stond in zulk hoog aanzien dat zelfs de paus zijn berispingen respecteerde. Toen hij al midden in de zeventig was, werd door Grosseteste "in het bijzijn van de paus een indrukwekkende opsomming voorgelezen over het kwaad van zijn tijd en een protest tegen de misstanden van de Curia, 'de oorzaak en bron van dit alles'. Innocentius luisterde zonder hem te onderbreken..." (Katholieke Encyclopedie). Toen hij een nepotistische aanstelling door de paus weigerde, werd hij met excommunicatie bedreigd, maar later werd hij in ere hersteld.

Daarnaast bestreed Grosseteste vastberaden de politieke corruptie in zijn bisdom en pogingen om de mandaten van de Magna Carta af te zwakken. Het is gemakkelijk om in Robert Grosseteste de moed en de integriteit te herkennen die een voorbeeld waren van de latere hervormers, die het niet konden aanzien dat de reinheid van de Schriftuurlijke leer door persoonlijke hebzucht werd aangetast, of dat nu binnen de kerk gebeurde of (later) daarbuiten. Laten we ons, nu we de achtergrond van zijn deugdelijke karakter hebben bekeken, richten op de vraag waarom hij zo'n spilfiguur was in de geschiedenis van de wetenschap.

Grossetestes intolerantie voor het kwaad werd geëvenaard door zijn liefde voor kennisvergaring. Ook al was hij afkomstig uit een arm gezin, toch werd hij een van de meest geleerde mensen van de middeleeuwen. Hij beheerste Grieks en Hebreeuws. Hij droeg bij aan de bibliotheek van de middeleeuwse literatuur middels invloedrijke vertalingen van de geschriften van de kerkvaders en van Griekse filosofen. Hij werd bisschop van Lincoln, waarin onder andere Oxford gelegen was, waar hij enige tijd de leiding had. Hij was nauw verbonden aan de jonge universiteit, waar hij mogelijk als jongeling afstudeerde. Grosseteste bleef zijn hele leven lang een liefhebber van kennis. Hij nam niet alleen de beste geleerde werken uit de vroege 13e eeuw in zich op, hij had er ook grote invloed op. De Katholieke Encyclopedie stelt:

    Het is niet gemakkelijk om Grossetestes plaats in de geschiedenis van het 13e-eeuwse gedachtegoed precies te definiëren. Ook al was hij vanuit verschillende oogpunten een schoolmens [dat wil zeggen, een scholastisch filosoof], zijn interesse ging meer uit naar morele vraagstukken dan naar logische of metafysische. In zijn lezingen legde hij meer nadruk op de bestudering van de Schrift dan op intellectuele speculaties. Zijn oorspronkelijke originaliteit zat in zijn inspanningen om door te dringen tot de originele autoriteiten en in zijn nadruk op proefnemingen in de wetenschap. Dit was voor Roger Bacon [een van zijn studenten] aanleiding voor de vele uitdrukkingen van enthousiaste bewondering die in zijn [Bacons] werk aangetroffen kunnen worden. In zijn "Opus Tertium" zegt hij: "Niemand kent de wetenschappen werkelijk, behalve de heer Robert, bisschop van Lincoln, op basis van zijn lange leven en ervaring, alsmede zijn leergierigheid en geestdrift. Hij kende wiskunde en perspectief en er was niets wat hij niet zou kunnen weten, en tegelijkertijd was hij bekend genoeg met talen om de heiligen, de filosofen en de wijze mannen uit de oudheid te kunnen begrijpen."

Dit leidt ons naar de wetenschappelijke kant van deze verbazingwekkende man. De bovengenoemde encyclopedie gaat verder met een beschrijving van zijn kennis en interesses, van vrije kunsten en muziek tot veeteelt, financiën en klassieke literatuur: "Naast zijn kennis van de vrije kunsten had Grosseteste een ongebruikelijke interesse in wiskundige en wetenschappelijke vraagstukken. Hij schreef een commentaar op 'Fysica' van Aristoteles en zijn eigen wetenschappelijke werken bevatten studies op het gebied van meteorologie, licht, kleur en optiek. Een van zijn wiskundige werken was een kritiek op de Juliaanse kalender, waarin hij wees op de noodzaak van de veranderingen die in de Gregoriaanse kalender werden geïntroduceerd. Hij probeerde de verschillende vormen van kennis te classificeren. En er waren werkelijk weinigen onder zijn tijdgenoten die een grotere encyclopedische reikwijdte hadden." Waarom zou een bisschop geïnteresseerd zijn in wetenschap? De Grosseteste website legt het uit:

    Gedurende zijn leven was Grosseteste een vurig deelnemer aan het Europese intellectuele leven. Door zijn opleiding op jonge leeftijd had hij de smaak te pakken van de natuurfilosofie. Hij begon teksten te schrijven over de vrije kunsten, en vooral over astronomie en kosmologie. Zijn beroemdste wetenschappelijke tekst, "De luce" ("Over het licht"), beargumenteerde dat licht de basis was van alle materie, en zijn beschrijving van de schepping besteedde ruim aandacht aan de Bijbeltekst aangaande Gods gebod: "Laat er licht zijn." Licht speelde ook een belangrijke rol in zijn epistemologie; hij volgde namelijk de leer van Sint Augustinus dat het menselijke intellect de waarheid kan leren kennen door verlicht te worden door het goddelijke licht. Grossetestes interesse in de natuurlijke wereld werd verder ontwikkeld door zijn bestudering van de geometrie, en hij was een van de eerste westerse denkers die beargumenteerden dat natuurlijke fenomenen wiskundig beschreven kunnen worden.

Merk op hoe het boek Genesis hem de inspiratie gaf om op zoek te gaan naar een wiskundige analyse van licht. Robert Grosseteste is een geweldig voorbeeld van de manier waarop een Bijbelse levensbeschouwing een stimulans was voor de wetenschap. In meer dan een enkel geval was die stimulans een feitelijk Bijbelvers. Dit is een weerwoord op de kritiek van naturalistische wetenschappers die aannemen dat wetenschappelijk onderzoek een halt wordt toegeroepen wanneer het antwoord is: "God heeft het gedaan". Integendeel, de vraag Hoe heeft God het gedaan? heeft veel grote denkers gemotiveerd om de wetten te ontdekken die volgens hen werden ontworpen door de grote Wetgever.

Grosseteste is niet alleen gedenkwaardig vanwege zijn wetenschappelijke inspanningen, maar ook omdat hij de mentor was van Roger Bacon, op wie de vonk was overgesprongen en die zelfs nog grotere mogelijkheden zag voor de experimentele methode. Vergeet niet om ook onze pagina over het leven van Roger Bacon te bestuderen.

Hoewel wij achteraf niet alles zouden onderschrijven wat Robert Grosseteste geloofde en onderwees (zoals de pauselijke suprematie en andere buitenbijbelse leerstellingen), was hij een voorbeeld van een christelijke houding ten opzichte van de natuurlijke wereld die bijna een wetenschappelijke revolutie deed ontbranden, honderden jaren vóór Galileo en Newton. Bovendien had hij een enorme liefde voor de waarheid, hoge standaarden op het gebied van integriteit, een uitzonderlijke nieuwsgierigheid naar de natuur, en een hoge mate van godvruchtigheid en barmhartigheid die zijn leven op zich al vermeldenswaardig zouden maken. Dan Graves schrijft over hem: "Een toegewijde pastor en hervormer, baanbrekende wetenschapper, vermaard onderwijzer, zorgvuldig historicus en nauwgezette vertaler - op elk vakgebied verhoogde Robert Grosseteste de standaard die Godvrezende academici generaties lang zouden volgen" ("Scientists of Faith", p. 23).

Volgende pagina


Bezoek The Electronic Grosseteste, een website gewijd aan de man en zijn werk.

Dr. Michael Bumbulis legt het belang uit van de christelijke gedachte voor de ontwikkeling van de wetenschap, en schrijft ook over Grosseteste en zijn invloed.

Dan Graves besteedt in Scientists of Faith een heel hoofdstuk aan Robert Grosseteste.

Het Medieval Sourcebook heeft originele documenten en onderzoeksverslagen over de middeleeuwen waarin Grosseteste leefde.

Hier is de pagina in de Katholieke Encyclopedie over Grosseteste, die in de bovenstaande biografie genoemd wordt.

Hoofdstuk 15 van deze online History of the Christian Church bevat een uitgebreid stuk over Grosseteste. Zijn wetenschappelijke werk wordt hier niet genoemd, maar zijn honger naar gerechtigheid te midden van de kerkelijke corruptie wordt vergeleken met die van Elia en Johannes de Doper.