2.5. Roger Bacon
(ca. 1214 - 1294)

Roger BaconRoger Bacon was een man die zijn tijd ver vooruit was. In de zogenaamde "donkere middeleeuwen" zag hij een toekomst voor de wereld met daarin vliegende machines, schepen met een krachtbron, telescopen en andere uitvindingen die zouden voortkomen uit de experimentele wetenschappen. Zijn geloof in de wetenschap werd geboren uit zijn geloof in God.

Bacon studeerde aan Oxford onder de eminente bisschop van Lyons, Robert Grosseteste, een voorstander van de bestudering van de natuur als bewijs voor de Schepper. Bacon voerde systematische experimenten uit met lenzen en spiegels. Toen hij werd bevangen door enthousiasme over wat de experimentele wetenschap zou kunnen bereiken, werd hij een vurig voorstander van de experimentele methode als een manier om de wereld te begrijpen, de menselijke omstandigheden te verbeteren en de dwalingen van bijgeloof en magie te omzeilen. Voor Bacon was de experimentele wetenschap superieur aan deductie op basis van autoriteit, omdat deze beter overeenstemde met de ervaring. Bacon herkende ook de apologetische waarde van wetenschap, waarmee mensen naar geloof in Christus konden worden geleid.

Over dat onderwerp schreef hij paus Clemens IV in 1266 met de suggestie dat het goed voor de kerk zou zijn om de werken van de geleerden te verzamelen in een grote encyclopedie der wetenschappen. De paus begreep zijn verzoek verkeerd en vroeg Bacon of hij die encyclopedie zou mogen zien. Hij dacht dus dat die al bestond. Bacon was bang om de paus ongehoorzaam te zijn en verrichtte daarom haastig een monumentaal werk: hij schreef een driedelige encyclopedie over de wetenschappen die in zijn tijd beschikbaar waren (met zelfs een handleiding voor het maken van een telescoop). Koortsachtig werkte hij aan dit project, in het geheim, omdat hij vreesde dat zijn meerderen in het klooster het niet zouden goedkeuren. Bacon wilde de paus laten zien dat de wetenschap de vriend van het geloof was en een waardig onderdeel zou moeten zijn van het curriculum aan de universiteit.

Bacons droom om de wetenschappen een plaats te geven in het curriculum van de universiteiten viel in duigen door de dood van de paus, maar zijn enthousiasme voor de wetenschap verminderde niet. Hij bleef schrijven over de waarde van proefnemingen en deed opmerkelijke voorspellingen over wat de wetenschap zou kunnen bereiken: door krachtbronnen aangedreven schepen en voertuigen, brillen en andere uitvindingen. Hij schreef dat de aarde een bol was en dat het mogelijk was om rond de aarde te zeilen. Hij schatte de afstand tot de sterren en spoorde aan tot wiskundige nauwgezetheid voor goed wetenschappelijk werk. Op vijfenzestigjarige leeftijd werd Bacon door zijn Franciscaanse medebroeders in het gevang gezet vanwege "vermeende nieuwigheden" in zijn onderricht, maar gedurende zijn laatste vijftien levensjaren bleef hij hartstochtelijke verhandelingen schrijven.


Roger Bacon wordt terecht geëerd als een van de vaders van de wetenschappelijke methode, ruim driehonderd jaar voordat deze populair werd (grotendeels door de filosofische werken van een andere Bacon, geen familie, namelijk Sir Francis, eveneens een Bijbelgelover). Hoewel anderen in de 13e eeuw tevreden waren met bijgeloof, traditie en de aanvaarding van menselijke autoriteit, zag Bacon de waarde van de verheerlijking van God middels de bestudering van de wereld. Hij geloofde dat wetenschap mensen tot geloof in God zou brengen. Het is interessant om op te merken dat het verband tussen de Bijbel en wetenschap werd gelegd door de christelijke denkers op de universiteiten en in de kloosters. Bacon maakte fouten en was zelf enigszins bijgelovig op het gebied van alchemie en astrologie (zoals de meeste mensen in zijn tijd), maar hij zag wel in hoe de experimentele wetenschap mensen zou kunnen wegleiden van de dwalingen van bijgeloof en magie door te laten zien hoe de wereld werkelijk werkt.

Om op deze manier te kunnen denken, moest Roger Bacon duidelijk een christelijke levensbeschouwing hebben, waarin de natuur rationeel is en natuurwetten gehoorzaamt. Terwijl andere culturen middels pragmatisme, dom geluk of noodzaak succesvol waren op het gebied van engineering of geneeskunde, maakte Bacon een filosofisch punt (filo = liefde, sof = wijsheid); hij waardeerde kennis niet slechts vanwege haar praktische voordelen, maar vanwege haar eigen intrinsieke waarde, als een manier om dwalingen te vermijden én om de wil van God te begrijpen. Dit was het fundament dat leidde tot een duurzame wetenschappelijke onderneming. Zijn profetieën zouden honderden jaren later bewaarheid worden, toen de experimentele wetenschap rigoureus werd opgepakt door andere grote christenen - Kepler, Boyle, Newton en anderen - en de wereld nooit meer hetzelfde zou zijn.

Om Roger Bacon te eren, is een krater op de maan naar hem vernoemd.

Volgende pagina


Lees een seculiere biografie over Roger Bacon, met enkele afbeeldingen en citaten.

Wil je Bacon zelf lezen? Hier vind je een gedeelte van zijn Opus Majus over de waarde van experimentele wetenschap, geplaatst op het Internet History of Science Sourcebook.

In een andere verhandeling betreurt Roger Bacon de jammerlijke toestand van de 13e-eeuwse kennisverwerving.